آفات و بیماری های انگور یکی از چالشهای اصلی باغداران است، بهویژه وقتی بیش از ۶۰ گونه مختلف قارچ میتوانند تاکهای انگور را آلوده کنند. ما در طول سالها کار با باغهای انگور، متوجه شدهایم که شناسایی دقیق مشکلات گیاهی اولین گام برای محافظت از محصول است.
در این مقاله، به شما کمک میکنیم تا رایج ترین آفات و بیماری های انگور را شناسایی کنید و بهترین روشهای پیشگیری و درمان را بیاموزید. نظارت منظم و شیوههای مناسب باغبانی، مانند هرس و حفظ گردش هوای خوب، برای پیشگیری از بیماری های انگور ضروری است.
چگونه آفات و بیماری های انگور را شناسایی کنیم؟
شناسایی زودهنگام آفات و بیماری های انگور، کلید موفقیت در مدیریت تاکستان است. من در طول سالها کار با باغداران انگور، دریافتهام که توجه به جزئیات ظاهری میتواند تفاوت بزرگی در نجات محصول ایجاد کند.
علائم ظاهری روی برگ و خوشه
- روی برگها، سفیدک پودری به صورت پوشش پودری سفید یا خاکستری نمایان میشود که بعداً به لکههای زرد و قهوهای تبدیل میشوند. در مورد سفیدک کرکی، لکههای روغنی به رنگ زرد کمرنگ در سطح بالایی برگ ظاهر میشود که بعداً به رنگ زرد تا قهوهای متمایل به قرمز تغییر میکند.
- در خوشهها، علائم خسارت کرم خوشهخوار با وجود تار روی جوانهها و تغذیه لارو از گوشت غوره مشخص میشود. بیماری پوسیدگی خاکستری با لکههای قهوهای روی میوهها شروع و به تدریج به رنگ خاکستری تبدیل میشود. حبههای آلوده ترک خورده و نامرغوب میشوند.
تغییرات رشد و رنگ گیاه
خسارت شپشک آردآلود باعث کوتولگی، زردی، بدشکلی، پیچیدگی و در نهایت خشکی برگها میشود. علامتها به صورت لکههای نکروزه و خشکشدگی از حاشیه برگ دیده میشود.
در بیماری اسکا، علائم را میتوان در مغز تنه مشاهده کرد که به صورت نقاط قهوهای تا سیاهرنگ در مقطع عرضی ساقه و نوارهای طولی سیاهرنگ در ساقه مو نمایان میشود. زردی فیتوپلاسمایی با زردی درخشنده متفاوت از کمبود آهن مشخص میشود که به تدریج به لکههای نکروتیک تبدیل میشود.
زمانهای رایج بروز آفات و بیماری های انگور
از نظر زمانی، آفات و بیماری های انگور الگوهای مشخصی دارند:
- اوایل بهار: شروع فعالیت کرم خوشهخوار انگور با اوج پرواز نسل اول در اواخر فروردین تا اوایل اردیبهشت
- اواسط بهار تا تابستان: سفیدک کرکی از اواسط اردیبهشت تا اواخر پاییز گیاه را آلوده میکند
- تابستان گرم: سفیدک پودری در دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد در هوای مرطوب و ابری بهترین رشد را دارد
- نزدیک برداشت: کپک خاکستری اغلب در نزدیکی زمان برداشت ظاهر میشود
شناخت دقیق علائم و زمانبندی، به شما کمک میکند قبل از گسترش آسیبها، اقدامات لازم را انجام دهید.
بیشتر بدانید: از مبانی تا پرورش در اصلاح نژاد انگور (اصلاح ژنتیکی انگور)
آشنایی با انواع آفات انگور
در باغات انگور ایران، پنج آفت اصلی بیشترین خسارت اقتصادی را به تاکستانها وارد میکنند. این آفات با روشهای مختلف به برگ، خوشه، ساقه و ریشه آسیب رسانده و در برخی مناطق تا ۹۰ درصد محصول را از بین میبرند. شناخت دقیق این دشمنان پنهان، گام نخست در مبارزه مؤثر با آنهاست.
شبپره خوشهخوار
شبپره خوشهخوار انگور (Lobesia botrana) خطرناکترین آفت انگور در ایران است. این حشره، پروانهای با عرض بال ۱۲-۱۳ میلیمتر و رنگ خرمایی مایل به بور با دو نوار روشن عرضی است. خسارت این آفت در سه نسل متوالی رخ میدهد: نسل اول به جوانههای گل و غنچهها حمله میکند، نسل دوم از گوشت غورهها تغذیه کرده و باعث خاکی رنگ شدن و چروکیدگی آنها میشود، و نسل سوم از انگورهای رسیده تغذیه میکند. محل فعالیت آفت با تارهایی روی خوشه مشخص است که زمینه را برای بیماریهای قارچی فراهم میکند.
شپشک آردآلود
شپشک آردآلود انگور با ترشح عسلک، زمینهساز رشد قارچ فوماژین میشود. خسارت ناشی از تغذیه شپشک موجب کوتولگی، زردی، بدشکلی و در نهایت خشکی برگها میشود. این آفت معمولاً در محل انشعاب شاخهها، کنار جوانهها، برگ، میوه و حتی ریشه مستقر میشود. وجود عسلک و فضولات چسبنده آفت، هنگام تبدیل انگور به کشمش، مانع تبخیر آب حبهها شده و باعث سیاه شدگی و پوسیدگی کشمش میشود.
زنجره مو
زنجره مو (Cicadatra ochreata) آفتی است با طول ۲۴ تا ۳۰ میلیمتر و رنگ سبز روشن. این آفت علاوه بر مو، به درختان دیگری مانند سیب، آلبالو، سنجد و تبریزی نیز صدمه میزند. حشره بالغ روی سرشاخهها تخمریزی میکند که باعث برآمدگی و شکنندگی سرشاخهها میشود. پورهها پس از خروج از تخم، داخل خاک شده و با تغذیه شدید از شیره ریشه، باعث ضعف تدریجی تاک میشوند. خسارت زنجره مو در برخی مناطق تاکستانی تا ۹۰ درصد میرسد.
تریپس و مینوز برگ
تریپس حشرهای کوچک به طول یک میلیمتر و به رنگ قهوهای روشن است. این آفت در اوایل فصل به جوانهها و برگهای جدید حمله میکند و باعث تغییر شکل برگها، توقف رشد و ریزش زودهنگام آنها میشود. مینوز مو با ایجاد دالانهایی بین دو اپیدرم برگ، خطوط سفیدی روی برگ ایجاد میکند. این آفت به صورت شبانهروزی فعالیت میکند و کنترل آن سخت است.
کرم سفید ریشه
کرم سفید ریشه (Polyphylla olivieri) تا سه سال در خاک زندگی میکند و از ریشه گیاهان مختلف تغذیه میکند. علامت بارز وجود این آفت، خاک اره قهوهای در خاک اطراف درخت است. لاروها ابتدا ریشههای نازک را هدف قرار میدهند و سپس به تدریج به درخت و پوست آن حمله میکنند. گیاهان آلوده زرد شده، رشد شاخههای آنها متوقف میشود و ریزش میوه اتفاق میافتد.
مقاله مرتبط: آشنایی با تمامی آفات انگور: علائم، روش های پیشگیری و درمان
رایج ترین بیماری های انگور
بیماریهای قارچی بزرگترین تهدید برای تاکستانها محسوب میشوند و شناخت آنها برای حفظ سلامت باغ ضروری است.
سفیدک کرکی و پودری
سفیدک پودری که به سفیدک سطحی نیز معروف است، در دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی بالای ۴۰ درصد به سرعت گسترش مییابد. این بیماری با پوشش پودری سفید روی اندامهای گیاه شناخته میشود و همه قسمتهای سبز تاک را آلوده میکند. برگهای آلوده زرد و پژمرده شده و زودتر از موعد میریزند. در میوهها، آلودگی باعث ترک خوردن حبهها و نمایان شدن دانه میشود.
سفیدک کرکی (داخلی) در مناطق مرطوب مانند آذربایجان، اردبیل، گیلان و مازندران شایع است. علائم اولیه روی برگ با لکههای زرد کمرنگ آغاز میشود و در سطح زیرین برگ، کرکهای خاکستری تا سفید ظاهر میشود. در مراحل پیشرفته، شاخهها متورم شده و حالت عصایی به خود میگیرند.
پوسیدگی سیاه و خاکستری
پوسیدگی خاکستری نزدیک به زمان برداشت محصول بیشتر دیده میشود. این بیماری با لکههای قهوهای روی میوه شروع میشود که به تدریج خاکستری میشوند. در خوشههای به هم فشرده، آلودگی شدیدتر است. قارچ عامل بیماری در شرایط مرطوب روی شاخههای آلوده زمستانگذرانی میکند.
پوسیدگی سیاه با لکههای متعدد گرد یا زاویهدار به رنگ قهوهای مایل به قرمز روی برگ شروع میشود. در میوهها، لکههای دایرهای ابتدا سفید و سپس قهوهای میشوند و نهایتاً حبهها سیاه، سخت و مومیایی میشوند.
اسکا و سکته مو
بیماری اسکا یکی از مهمترین عوامل زوال انگور در سراسر دنیاست که بیشتر درختان مسن (بالای ۱۰ سال) را تحت تأثیر قرار میدهد. این بیماری به دو شکل مزمن و حاد بروز میکند. در فرم مزمن، لکههای سبز روشن بین رگبرگها ظاهر میشود که به تدریج الگوی “پوست ببری” ایجاد میکند. در فرم حاد (سکته مو)، پژمردگی ناگهانی در اواسط تابستان رخ میدهد و برگها طی چند روز کاملاً خشک میشوند.
زردی فیتوپلاسمایی و شانکر
زردی فیتوپلاسمایی انگور با زردی درخشنده در اردیبهشتماه آغاز میشود که با زردی ناشی از کمبود آهن متفاوت است. با گرم شدن هوا، این زردی به لکههای بافت مرده در حاشیه برگها تبدیل میشود و در تیر تا مرداد به شدیدترین حالت میرسد. این بیماری به “آتشک” نیز معروف است.
شانکر باکتریایی از طریق زخمهای حاصل از هرس یا شکافهای روی تنه وارد تاک میشود. این بیماری باعث ایجاد نقاط نکروز و پوسیدگی در بافت چوبی میشود و در مراحل پیشرفته منجر به زوال کامل گیاه میگردد.
روشهای پیشگیری از آفات و بیماری های انگور
پیشگیری از آفات و بیماری های انگور بسیار مؤثرتر و کمهزینهتر از درمان آنهاست. در طول سالها کار با تاکستانها، دریافتهام که اقدامات پیشگیرانه ساده میتوانند باغ شما را از بسیاری مشکلات دور نگه دارند.
انتخاب ارقام مقاوم
هنگام خرید نهال انگور، باید به دنبال ارقامی باشید که مقاومت بالایی در برابر خشکی و آفات داشته باشند. بهخصوص برای باغهای دیم، انتخاب نهالهایی با سازگاری بالا با اقلیم منطقه بسیار حیاتی است. ارقامی که برای کاشت انتخاب میکنید باید کیفیت و ارزش عملکرد بالایی داشته باشند تا بتوانند در برابر فشار کمآبی و کاهش شدید عملکرد مقاومت کنند.
هرس اصولی و تهویه مناسب
هرس اصولی در تاکستان نقش مهمی در پیشگیری از آفات و بیماری های انگور دارد. این کار باعث بهبود تهویه و کاهش رطوبت شده و از رشد بیماریهای قارچی جلوگیری میکند. هر شاخه باید ۱۴ تا ۱۶ برگ با نوردهی مناسب داشته باشد و فاصله شاخهها ۷ تا ۱۰ سانتیمتر باشد. همچنین جدا کردن برگهای پایینی خوشهها پیش از برداشت، به نورگیری بهتر و کاهش بیماری های انگور کمک میکند.
مدیریت آبیاری و تغذیه
عدم آبیاری مناسب میتواند باعث ایجاد تنش در درختان شود که منجر به افزایش آفات و بیماری های انگور میشود. تنظیم دقیق برنامه آبیاری و جلوگیری از مرطوب شدن بیش از حد ناحیه ریشه و طوقه، استفاده بهینه از کودهای نیتروژنه میتواند سبب افزایش مقاومت تاکها در برابر بیماریها شود.
کنترل علفهای هرز و بهداشت باغ
علفهای هرز با انگور برای نور و مواد غذایی رقابت میکنند و باید کنترل شوند. روشهای رایج شامل کنترل مکانیکی، شیمیایی، زراعی و استفاده از گیاهان پوششی مانند ماشک گل خوشهای و شبدر است. همچنین رعایت بهداشت باغ از طریق ضدعفونی ابزار، حذف شاخههای آلوده و دفع درست بقایای گیاهی، نقش مهمی در کاهش منابع و انتقال آفات و بیماری های انگور دارد.
نقل قول:
Canopy management (pruning, shoot positioning, leaf removal) facilitates air circulation, which promotes drying of the leaves and increased penetration of fungicides. It is also recommended that vineyards be systematically inspected throughout the growing season to monitor the appearance and development of diseases. “Source“
ترجمه: مدیریت تاج پوشش (هرس، موقعیت ساقه، حذف برگ) گردش هوا را تسهیل می کند، که باعث خشک شدن برگ ها و افزایش نفوذ قارچ کش ها می شود. همچنین توصیه می شود تاکستان ها به طور سیستماتیک در طول فصل رشد برای نظارت بر ظاهر و توسعه بیماری ها بررسی شوند.
مقاله پیشنهادی: راهنمای جامع کوددهی انگور | بهترین زمان و روش های مؤثر تغذیه
درمان و کنترل آفات و بیماری های انگور
گاهی با وجود تمام اقدامات پیشگیرانه، آفات و بیماری های انگور در باغ ظاهر میشوند و نیاز به مداخله مستقیم دارند. راهکارهای درمانی متعددی وجود دارد که با انتخاب درست و اجرای بهموقع آنها، میتوان خسارت را به حداقل رساند.
استفاده از سموم شیمیایی با نظر کارشناس
- سموم شیمیایی آخرین راهکار باشند: استفاده از سموم باید فقط در صورت لزوم و پس از مشورت با متخصص گیاهپزشکی انجام شود.
- خطرات استفاده نادرست: استفاده نادرست باعث طغیان آفات و مقاومت آنها نسبت به سموم میشود.
- سموم مناسب برای هر آفت: سم مناسب باید متناسب با نوع آفت انتخاب شود.
در مورد آفات مختلف، سموم متفاوتی توصیه میشود. برای کرم خوشهخوار میتوان از فوزالن 1.5 در هزار، اسپینوزاد 0.25 در هزار یا متوکسی فنوزاید 0.75 در هزار استفاده کرد. برای شپشک آردآلود، کنترل از طریق زنبورهای پارازیت همراه با روغنپاشی بهاره (1 تا 1.5 درصد) مؤثر است.
روشهای بیولوژیک و ارگانیک
روشهای بیولوژیک و ارگانیک نه تنها سالمتر هستند، بلکه به حفظ تعادل طبیعی باغ نیز کمک میکنند. برخی از این روشها عبارتند از:
- استفاده از باکتری Bacillus thuringiensis با میزان مصرف 2 در هزار برای کنترل لاروهای سنین پایین
- رهاسازی زنبورهای شکارگر طبیعی مانند تریکوگراما برای کنترل شپشک آردآلود
- استفاده از تلههای فرمونی برای کاهش جمعیت بالغین کرم خوشهخوار
- استفاده از روغنهای گیاهی و صابونهای حشرهکش برای آفات سطحی
علاوه بر این، کنترل بیولوژیک با قارچ کلادوسپوریوم، گونههای تریکودرما و باکتری باسیلوس سابتیلیس میتواند آلودگی زخمهای پس از هرس را کاهش دهد.
زمانبندی مناسب برای سمپاشی
زمان سمپاشی به اندازه نوع سم اهمیت دارد. بهترین زمان برای سمپاشی اوایل صبح یا اواخر شب است، زیرا باد در آرامترین حالت خود میوزد. دمای مناسب برای سمپاشی زیر ۲۷ درجه سانتیگراد است، زیرا هوای گرم میتواند اثربخشی سموم را کاهش دهد.
برای کرم خوشهخوار، سمپاشی در سه نوبت توصیه میشود: مرحله اول قبل از باز شدن گلها، مرحله دوم در زمان غورهها و مرحله سوم هنگام آبدار شدن میوهها. همچنین، سمپاشی نباید در هوای مرطوب انجام شود تا از گسترش آفات و بیماری های انگور جلوگیری شود.
نتیجهگیری | افراکشاورز
نگهداری تاکستان سالم نیازمند شناخت دقیق آفات و بیماری های انگور است. شناسایی به موقع آفات مثل شبپره خوشهخوار، زنجره مو و شپشک آردآلود و بیماریهای قارچی مانند سفیدک پودری و پوسیدگی خاکستری اهمیت زیادی دارد. پیشگیری با انتخاب ارقام مقاوم، هرس مناسب، تهویه، مدیریت آب و تغذیه و کنترل علفهای هرز، هزینهها را کاهش داده و اثربخشتر است. در صورت بروز آفات و بیماری های انگور، استفاده از سموم شیمیایی تحت نظر کارشناس، روشهای بیولوژیک و ارگانیک و سمپاشی منظم موثر خواهد بود. مدیریت تلفیقی آفات کلید تولید انگور با کیفیت است.
منابع: en.vikaspedia.in – agriculture.canada.ca – plantvillage
سوالات متداول
پنج آفت مهم شامل شبپره خوشهخوار، زنجره مو، شپشک آردآلود، تریپس و مینوز برگ، و کرم سفید ریشه هستند که خسارات قابل توجهی به تاکستانها وارد میکنند.
سفیدک پودری با پوشش سفید روی برگ و خوشهها ظاهر میشود، در حالی که سفیدک کرکی با لکههای زرد و کرکهای زیر برگ همراه است و بیشتر در مناطق مرطوب دیده میشود.
هرس اصولی، تهویه مناسب، کنترل رطوبت، حذف برگهای اضافی و انتخاب ارقام مقاوم از مهمترین راهکارهای پیشگیری از بیماریهای قارچی هستند.
بهترین زمان سمپاشی اوایل صبح یا غروب است، زمانی که هوا خنک و بدون باد است. زمانبندی دقیق بسته به نوع آفت متفاوت است؛ مثلاً کرم خوشهخوار نیاز به سه مرحله سمپاشی دارد.
بله، استفاده از باکتریها، قارچهای مفید، زنبورهای شکارگر و تلههای فرمونی از جمله روشهای بیولوژیک مؤثر و سازگار با محیط زیست در کنترل آفات هستند.